Selepas akaun ditutup, siapa membimbing anak di ruang digital?
Larangan kanak-kanak bawah 16 tahun daripada membuka akaun media sosial di Malaysia wajar dilihat sebagai langkah perlindungan yang serius. Selepas bertahun-tahun masyarakat bimbang tentang buli siber, eksploitasi seksual dalam talian, scam, deepfake, kandungan berbahaya dan ketagihan skrin, negara memang memerlukan dasar yang lebih tegas terhadap platform digital.
Namun dasar yang tegas belum tentu cukup jika pelaksanaannya masih bersifat reaktif. Menutup akaun bukan sama dengan menutup risiko. Dalam dunia digital, anak-anak tidak semestinya keluar daripada internet apabila satu pintu rasmi ditutup. Mereka boleh berpindah ke akaun ibu bapa, akaun palsu, kumpulan sembang, platform permainan, aplikasi mesej, ruang penstriman atau identiti digital yang lebih sukar dikesan. Inilah sebabnya larangan bawah 16 tahun perlu disusuli dengan strategi literasi, bantuan dan pemantauan yang lebih proaktif.
Fakta pertama yang perlu diakui ialah anak-anak Malaysia sudah lama hidup dalam ekosistem digital yang sangat aktif. Laporan Disrupting Harm in Malaysia oleh ECPAT, INTERPOL dan UNICEF menunjukkan kira-kira sembilan daripada 10 kanak-kanak berumur 12 hingga 17 tahun yang menggunakan internet melaporkan penggunaan media sosial secara mingguan, iaitu 91 peratus.
Sebanyak 90 peratus menggunakan aplikasi mesej segera, 88 peratus menonton video dan 86 peratus menggunakan internet untuk kerja sekolah. Data ini penting kerana ia menunjukkan media sosial bukan lagi aktiviti pinggiran. Ia telah bercampur dengan pembelajaran, hubungan rakan sebaya, hiburan, sokongan emosi dan pencarian maklumat.
Maka, apabila dasar baharu dilaksanakan, soalan utamanya bukan sekadar berapa banyak akaun bawah umur berjaya disekat. Soalan yang lebih penting ialah berapa ramai anak yang masih bergerak dalam ruang digital lain tanpa bimbingan, tanpa saluran bantuan yang jelas, dan tanpa keupayaan mengenal bahaya. Jika ukuran kejayaan hanya akaun ditutup, kita mungkin berjaya pada angka pematuhan tetapi gagal pada keselamatan sebenar.
Fakta kedua lebih membimbangkan. UNICEF Malaysia pada 2025 memetik kajian Disrupting Harm yang menunjukkan satu daripada 25 kanak-kanak berumur 12 hingga 17 tahun di Malaysia pernah mengalami eksploitasi dan penderaan seksual dalam talian termasuk diperas ugut, dipaksa atau gambar peribadi dikongsi tanpa persetujuan. Laporan yang sama turut menunjukkan saluran bantuan rasmi masih kurang digunakan; hanya tiga peratus murid sekolah dalam satu tinjauan keselamatan siber menyatakan mereka akan mendapatkan bantuan melalui talian awam berkaitan masalah internet. Ini memberitahu kita bahawa masalah terbesar bukan hanya akses kepada platform, tetapi juga budaya melapor dan meminta pertolongan.
Di sinilah pendekatan semasa perlu diperkukuh. Kita tidak boleh sekadar mengharapkan anak-anak akan patuh, ibu bapa akan memantau, guru akan menegur, dan platform akan bertindak selepas kes berlaku. Itu pendekatan menunggu mudarat. Jika kita mahu lebih proaktif, kita perlu membina sistem yang menjangka bagaimana anak-anak akan bergerak selepas larangan dilaksanakan.
Fakta ketiga ialah jurang keupayaan ibu bapa. Disrupting Harm melaporkan secara purata hanya 55 peratus penjaga di Malaysia merasakan mereka tahu lebih banyak tentang internet berbanding anak mereka. Malah, satu daripada lima penjaga percaya mereka tidak begitu mampu membantu anak apabila sesuatu mengganggu mereka dalam talian. Ini bukan kegagalan ibu bapa semata-mata. Ini tanda bahawa dasar keselamatan digital mesti disertai pendidikan keibubapaan digital yang mudah, berulang dan boleh digunakan dalam kehidupan harian.
Sebab itu, larangan bawah 16 tahun perlu mempunyai pelan susulan yang lebih jelas. Pertama, sekolah perlu diberikan modul ringkas literasi media yang bukan sekadar 'jangan percaya berita palsu'. Anak-anak perlu dilatih mengenal manipulasi emosi, tawaran mencurigakan, grooming, pemerasan gambar, akaun palsu, kandungan AI dan cara menyimpan bukti apabila berlaku gangguan. Modul ini tidak perlu menjadi mata pelajaran baharu, tetapi boleh dimasukkan dalam orientasi, kaunseling, aktiviti kokurikulum dan pertemuan ibu bapa-guru.
Kedua, keluarga memerlukan panduan praktikal, bukan nasihat umum. Ibu bapa perlu tahu tanda-tanda anak menggunakan akaun kedua, menyembunyikan kumpulan sembang, menerima mesej daripada orang dewasa tidak dikenali, atau takut menceritakan pengalaman dalam talian. Cara bercakap juga penting. Jika setiap pendedahan anak disambut dengan marah dan rampasan telefon, anak akan belajar menyembunyikan risiko. Keselamatan digital memerlukan rumah yang boleh menjadi tempat mengaku silap, bukan hanya tempat dihukum.
Ketiga, platform perlu dipertanggungjawabkan melampaui proses pendaftaran. Risk Mitigation Code di bawah Online Safety Act 2025 sudah menuntut platform menilai risiko, memperkukuh moderasi kandungan, menyediakan alat keselamatan pengguna, menangani scam dan membantu pengguna mengenal pasti kandungan AI atau media dimanipulasi. Ini ruang yang mesti dipantau secara terbuka. Platform perlu melaporkan bukan sahaja jumlah akaun disekat, tetapi masa tindak balas terhadap aduan kanak-kanak, keberkesanan alat pelaporan, dan langkah mengurangkan kandungan berbahaya dalam cadangan algoritma.
Keempat, isu privasi data perlu dijelaskan dengan tegas. Jika pengesahan umur menggunakan dokumen kerajaan atau rekod rasmi, masyarakat berhak tahu bagaimana data disahkan, siapa yang memegangnya, berapa lama ia disimpan, dan bagaimana ia dipadam. Perlindungan kanak-kanak tidak boleh menjadi pintu kepada pengumpulan data berlebihan. Keselamatan digital yang baik mesti melindungi kanak-kanak daripada bahaya kandungan dan pada masa yang sama melindungi keluarga daripada risiko data baharu.
Pengalaman Australia juga memberi amaran. Laporan kajian awal selepas larangan bawah 16 tahun menunjukkan ramai remaja masih menggunakan media sosial melalui pelbagai cara, termasuk akaun palsu dan pintasan teknikal. Pengajaran untuk Malaysia bukanlah larangan tidak perlu. Pengajarannya ialah larangan sahaja mudah menghasilkan rasa selamat yang palsu jika tidak diikuti strategi pendidikan, reka bentuk keselamatan dan pemantauan tingkah laku digital sebenar.
Malaysia sudah mengambil langkah besar melalui Online Safety Act, Child Protection Code dan Risk Mitigation Code. Kini cabaran sebenarnya ialah memastikan langkah itu tidak berhenti sebagai dasar di atas kertas atau prosedur verifikasi di skrin. Kita memerlukan pelan 100 hari selepas pelaksanaan: audit pengalaman pengguna bawah umur, panduan ibu bapa, modul sekolah, saluran bantuan yang mesra kanak-kanak, dan laporan ketelusan platform.
Anak-anak tidak hanya perlu dilarang daripada membuka akaun. Mereka perlu dibimbing untuk memahami dunia digital yang tetap akan mereka masuki. Jika kita hanya menutup pintu media sosial tetapi tidak membina laluan selamat untuk bertanya, melapor dan belajar, mereka mungkin tidak lagi kelihatan di akaun rasmi, tetapi terus berada dalam risiko yang lebih senyap.
Perlindungan yang matang bukan sekadar menghalang. Perlindungan yang matang ialah memastikan anak-anak tidak hilang daripada perhatian orang dewasa, tidak hilang daripada sistem bantuandan tidak dibiarkan bersendirian dalam ruang digital yang semakin kompleks.
Maklumat penulis:
Pensyarah Kanan, Fakulti Bahasa Moden dan Komunikasi, Universiti Putra Malaysia, Dr Mastura Mahamed
Berbakat dalam bidang penulisan? Apa kata anda sumbangkan hasil karya ke e-mel sinarbestari@sinarharian.com.my
