Jerebu: Ancaman tersembunyi terhadap keselamatan tenaga dan aspirasi sifar bersih ASEAN
Asia Tenggara kini berada pada persimpangan penting dalam usaha membangunkan sistem tenaga yang lebih bersih, mampan dan berdaya tahan. Ketika negara-negara ASEAN giat memperluas penggunaan tenaga boleh baharu, memodenkan sistem bekalan elektrik dan memperkukuh jaringan tenaga serantau, satu cabaran alam sekitar yang telah lama menghantui rantau ini kembali menimbulkan kebimbangan, iaitu pencemaran jerebu rentas sempadan.
Selama ini, isu jerebu sering dikaitkan dengan masalah kesihatan awam, kemerosotan kualiti udara, gangguan aktiviti ekonomi dan sektor pelancongan. Namun, dalam landskap tenaga yang semakin bergantung kepada sumber boleh baharu, jerebu sebenarnya berpotensi menjadi ancaman baharu terhadap keselamatan bekalan elektrik negara.
Keadaan ini menimbulkan persoalan penting: Mampukah Malaysia dan negara-negara ASEAN mencapai aspirasi pelepasan karbon sifar bersih menjelang 2050 sekiranya sumber tenaga bersih semakin terdedah kepada perubahan keadaan atmosfera?
Jerebu dan ancaman terhadap keselamatan bekalan tenaga
Keselamatan tenaga merujuk kepada keupayaan sesebuah negara menyediakan bekalan tenaga yang mencukupi, berterusan, mampu milik dan boleh dipercayai bagi menyokong pembangunan ekonomi serta kesejahteraan rakyat.
Secara tradisinya, keselamatan tenaga banyak dikaitkan dengan ketersediaan bahan api fosil, turun naik harga minyak dan gas, kestabilan geopolitik serta keupayaan infrastruktur penjanaan elektrik.
Namun, perkembangan pesat teknologi tenaga boleh baharu telah memperkenalkan dimensi baharu kepada konsep keselamatan tenaga, khususnya kebergantungan terhadap keadaan cuaca dan atmosfera.
Tenaga solar fotovolta (PV) merupakan antara sumber tenaga boleh baharu yang berkembang pesat di Malaysia dan negara-negara ASEAN. Teknologi ini memanfaatkan sinaran matahari untuk menghasilkan elektrik tanpa pembakaran bahan api fosil semasa operasi.
Walau bagaimanapun, keupayaan penjanaan solar sangat bergantung kepada jumlah sinaran matahari yang sampai ke permukaan panel. Ketika berlakunya jerebu, zarah halus yang terampai di atmosfera akan menyerakkan dan menyerap sebahagian sinaran matahari. Kesannya, jumlah tenaga suria yang diterima oleh panel solar berkurangan, sekali gus menjejaskan penghasilan elektrik.
Kajian oleh Nobre dan rakan-rakan yang diterbitkan dalam jurnal Renewable Energy melaporkan bahawa episod jerebu teruk di Singapura pada tahun 2013 menyebabkan pengurangan hasil penjanaan sistem PV tertentu sekitar 15 hingga 25 peratus.
Sementara itu, kajian terhadap kejadian jerebu di Kuala Lumpur pada tahun 2015 melaporkan penurunan pengeluaran elektrik solar sebanyak 17.8 peratus.
Walaupun dapatan ini berdasarkan episod jerebu tertentu dan tidak semestinya mewakili semua keadaan, ia memberikan petunjuk jelas bahawa pencemaran udara mampu menjejaskan prestasi sistem penjanaan tenaga boleh baharu.
Implikasi terhadap ekonomi dan kos penjanaan elektrik
Kesan jerebu terhadap tenaga solar bukan sekadar isu teknikal, malah mempunyai implikasi ekonomi yang perlu diberikan perhatian. Bayangkan sebuah sistem tenaga yang semakin bergantung kepada penjanaan solar. Apabila jerebu menyebabkan pengurangan pengeluaran elektrik sebanyak 20 peratus, kekurangan tersebut perlu ditampung melalui sumber tenaga alternatif, sistem penyimpanan tenaga atau pengurusan permintaan elektrik.
Sebagai ilustrasi, sekiranya sekumpulan loji solar dijangka menghasilkan 10 gigawatt-jam elektrik dalam suatu tempoh, pengurangan sebanyak 20 peratus bermakna kehilangan potensi penjanaan sebanyak dua gigawatt-jam.
Sekiranya kekurangan ini perlu digantikan dengan penjanaan berasaskan gas asli atau arang batu, kos bahan api dan pelepasan karbon berpotensi meningkat. Bagi negara yang bergantung kepada import bahan api, keadaan tersebut juga boleh meningkatkan pendedahan kepada ketidaktentuan harga tenaga antarabangsa.
Dalam konteks pelaburan, jerebu yang berlaku secara berulang dan berpanjangan turut berpotensi menjejaskan pulangan kewangan projek solar. Pengiraan daya maju sesuatu projek lazimnya dibuat berdasarkan anggaran pengeluaran elektrik sepanjang tempoh operasinya. Sekiranya kehilangan penjanaan akibat jerebu tidak diambil kira secara munasabah, unjuran hasil dan prestasi kewangan projek mungkin menjadi kurang tepat.
Oleh itu, penilaian risiko atmosfera wajar diberikan perhatian dalam perancangan dan pembangunan projek tenaga solar berskala besar.
Adakah jerebu mampu melambatkan aspirasi sifar bersih 2050?
Malaysia telah menyatakan aspirasi mencapai pelepasan gas rumah kaca sifar bersih seawal tahun 2050, selaras dengan usaha global menangani perubahan iklim. Pencapaian aspirasi ini memerlukan perubahan menyeluruh dalam sektor tenaga, pengangkutan, industri dan bangunan, termasuk peningkatan penggunaan elektrik daripada sumber rendah karbon.
Namun, apabila jerebu mengurangkan pengeluaran elektrik solar, sistem bekalan elektrik mungkin perlu meningkatkan penggunaan sumber penjanaan konvensional bagi memastikan bekalan kekal stabil.
Sekiranya kekurangan tenaga solar digantikan dengan penjanaan berasaskan bahan api fosil, pelepasan karbon boleh meningkat dalam tempoh berkenaan. Keadaan ini berpotensi mewujudkan percanggahan antara keperluan keselamatan bekalan elektrik dalam jangka pendek dengan sasaran pengurangan pelepasan karbon dalam jangka panjang.
Walau bagaimanapun, jerebu tidak semestinya menggagalkan usaha mencapai sifar bersih. Kesannya bergantung kepada tahap kebergantungan sistem terhadap solar, tempoh kejadian jerebu dan keupayaan sistem elektrik menggunakan sumber alternatif yang lebih bersih.
Sekiranya sistem tenaga dilengkapi penyimpanan bateri, tenaga hidro, jaringan elektrik serantau dan mekanisme pengurusan permintaan yang berkesan, sebahagian besar gangguan tersebut boleh diurus tanpa peningkatan ketara penggunaan bahan api fosil.
Pada masa yang sama, kebakaran hutan dan tanah gambut yang menghasilkan jerebu turut melepaskan gas rumah kaca ke atmosfera. Oleh itu, usaha mencegah kebakaran bukan sahaja penting untuk melindungi kesihatan masyarakat, malah menyumbang kepada pengurangan pelepasan karbon dan perlindungan sistem tenaga boleh baharu.
Risiko jerebu masa hadapan perlu diberikan perhatian
Perkembangan cuaca dan iklim serantau pada tahun 2026 menunjukkan bahawa risiko jerebu masih memerlukan perhatian serius. Keadaan cuaca kering yang dikaitkan dengan fenomena El Nino boleh meningkatkan risiko kebakaran hutan dan tanah gambut, khususnya apabila digabungkan dengan aktiviti pembakaran terbuka serta kelemahan pengurusan tanah.
Unjuran bermusim Pusat Meteorologi Khusus ASEAN yang dikemas kini pada Oktober 2026 menunjukkan kemungkinan keadaan lebih kering daripada biasa di sebahagian besar kawasan Maritim Asia Tenggara pada suku terakhir tahun ini.
Keadaan tersebut boleh meningkatkan risiko titik panas dan jerebu rentas sempadan. Bagaimanapun, adalah terlalu awal untuk membuat kesimpulan bahawa jerebu teruk akan berterusan sepanjang tahun 2027. Keadaan sebenar bergantung kepada perubahan pola hujan, perkembangan El Nino, aktiviti kebakaran dan keberkesanan langkah pencegahan.
Walaupun terdapat ketidakpastian, risiko kejadian jerebu berulang sudah memadai untuk dijadikan pertimbangan dalam perancangan tenaga jangka panjang. Perkara ini penting kerana pembangunan sistem tenaga masa hadapan perlu mengambil kira bukan sahaja perubahan permintaan elektrik, malah gangguan alam sekitar yang berpotensi menjejaskan keupayaan penjanaan.
Grid kuasa ASEAN sebagai strategi memperkukuh keselamatan tenaga
Salah satu penyelesaian strategik yang wajar diberikan perhatian ialah pembangunan Grid Kuasa ASEAN atau ASEAN Power Grid (APG). Inisiatif ini bertujuan memperkukuh hubungan rangkaian elektrik antara negara ASEAN bagi membolehkan perdagangan elektrik rentas sempadan dan penggunaan sumber tenaga yang lebih optimum.
Dalam konteks jerebu, sistem elektrik yang saling berhubung berpotensi meningkatkan fleksibiliti bekalan tenaga. Sekiranya pengeluaran solar di sesebuah negara terjejas, bekalan elektrik boleh diperoleh daripada negara jiran yang mempunyai sumber penjanaan alternatif, tertakluk kepada kapasiti penghantaran dan perjanjian perdagangan elektrik.
Sebagai contoh, sumber hidroelektrik di beberapa kawasan tanah besar Asia Tenggara berpotensi melengkapkan penjanaan solar di negara lain. Walau bagaimanapun, APG bukan penyelesaian mutlak kerana kejadian jerebu yang meluas boleh menjejaskan beberapa negara secara serentak.
Justeru, kejayaan APG perlu disokong oleh kepelbagaian sumber penjanaan, sistem penghantaran yang kukuh serta penyelarasan operasi elektrik antara negara. Pendekatan ini bukan sahaja dapat meningkatkan keselamatan tenaga, malah membantu mempercepat integrasi tenaga boleh baharu di peringkat serantau.
Peranan kecerdasan buatan dan teknologi tenaga pintar
Selain pembangunan infrastruktur, kemajuan teknologi digital turut membuka peluang baharu untuk meningkatkan daya tahan sistem tenaga. Kecerdasan buatan atau Artificial Intelligence (AI) berpotensi digunakan untuk meramalkan pengurangan penjanaan solar berdasarkan data kualiti udara, imej satelit, keadaan cuaca dan rekod prestasi sistem PV. Melalui penggunaan pembelajaran mesin, operator sistem elektrik boleh menganggarkan kesan peningkatan kepekatan zarah atmosfera terhadap sinaran matahari dan pengeluaran elektrik.
Maklumat ini membolehkan operator merancang penggunaan bateri, menjadualkan penjanaan alternatif dan mengoptimumkan pengurusan permintaan tenaga. Teknologi kembar digital atau digital twin pula boleh digunakan untuk membangunkan model maya sistem elektrik bagi mensimulasikan pelbagai senario gangguan akibat jerebu.
Melalui pendekatan tersebut, strategi operasi dapat dinilai lebih awal sebelum keputusan dilaksanakan pada sistem sebenar. Pada masa yang sama, program pengurusan sebelah permintaan atau Demand Side Management (DSM) dapat membantu mengurangkan tekanan terhadap sistem elektrik.
Pengguna industri dan komersial boleh mengubah jadual penggunaan elektrik yang tidak kritikal ketika bekalan tenaga boleh baharu mengalami gangguan. Namun, teknologi digital sahaja tidak mencukupi. Keberkesanannya perlu disokong oleh data berkualiti, infrastruktur komunikasi, sistem penyimpanan tenaga dan dasar pasaran elektrik yang bersesuaian.
Malaysia perlu memasukkan risiko jerebu dalam perancangan tenaga
Dalam konteks Malaysia, Pelan Hala Tuju Peralihan Tenaga Negara atau National Energy Transition Roadmap (NETR) telah menggariskan pelbagai inisiatif untuk mempercepat penggunaan tenaga boleh baharu dan meningkatkan kecekapan sistem tenaga.
Seiring dengan pertambahan kapasiti solar, aspek daya tahan terhadap perubahan atmosfera wajar diberikan perhatian yang lebih sistematik. Kajian kebolehlaksanaan projek solar boleh diperkukuh dengan memasukkan data sejarah jerebu, kepekatan aerosol dan variasi sinaran matahari bagi meningkatkan ketepatan unjuran penjanaan.
Syarikat utiliti pula boleh mempertimbangkan pembangunan sistem ramalan solar yang mengambil kira keadaan jerebu bagi menyokong perancangan operasi dan kecukupan bekalan elektrik. Pada peringkat dasar, insentif untuk penyimpanan tenaga, pengurusan permintaan, penjanaan fleksibel dan teknologi ramalan pintar juga wajar diperkukuh.
Paling penting, isu jerebu tidak seharusnya dijadikan alasan untuk memperlahankan pembangunan tenaga solar. Sebaliknya, cabaran ini perlu mendorong pembangunan sistem tenaga boleh baharu yang lebih kukuh, fleksibel dan berdaya tahan.
Kerjasama ASEAN perlu melangkaui isu alam sekitar
ASEAN telah mempunyai kerangka kerjasama dalam menangani jerebu rentas sempadan melalui Perjanjian ASEAN Mengenai Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan.
Namun, hubungan antara jerebu dan keselamatan tenaga menunjukkan bahawa kerjasama serantau perlu diperluas dengan melibatkan kementerian tenaga, badan kawal selia elektrik, syarikat utiliti dan institusi penyelidikan.
Satu pendekatan yang boleh dipertimbangkan ialah pembangunan kerangka penilaian risiko jerebu terhadap keselamatan tenaga ASEAN. Kerangka ini boleh menggabungkan pemantauan atmosfera, ramalan penjanaan solar, penilaian kecukupan bekalan elektrik dan analisis pelepasan karbon.
Melalui kerjasama tersebut, negara ASEAN dapat mengenal pasti tahap kerentanan sistem tenaga masing-masing serta membangunkan strategi tindak balas yang lebih terselaras. Institusi pengajian tinggi dan pusat penyelidikan serantau juga berpotensi memainkan peranan penting dalam pembangunan model ramalan, perkongsian data dan penyelidikan teknologi tenaga yang berdaya tahan terhadap perubahan iklim.
Langit bersih, bekalan tenaga terjamin
Peralihan tenaga bukan sekadar usaha menggantikan bahan api fosil dengan sumber tenaga boleh baharu. Ia turut menuntut keupayaan memastikan sistem elektrik masa hadapan kekal stabil, mampu milik dan boleh dipercayai dalam menghadapi perubahan persekitaran.
Jerebu membuktikan bahawa isu alam sekitar dan keselamatan tenaga mempunyai hubungan yang semakin rapat. Kebakaran hutan yang berlaku ratusan kilometer dari sesebuah loji solar berpotensi mengurangkan pengeluaran elektrik, meningkatkan keperluan penjanaan alternatif dan menjejaskan usaha pengurangan pelepasan karbon.
Oleh itu, keselamatan tenaga tidak lagi boleh dinilai berdasarkan rizab bahan api, kapasiti loji penjanaan dan kestabilan infrastruktur semata-mata.
Daya tahan terhadap risiko alam sekitar perlu menjadi salah satu teras utama dalam perancangan keselamatan tenaga negara
Bagi Malaysia dan ASEAN, tiga keutamaan perlu diberikan perhatian, iaitu pencegahan jerebu di punca, pembangunan sistem tenaga boleh baharu yang lebih fleksibel serta pengukuhan kerjasama elektrik serantau melalui APG dan teknologi pengurusan tenaga pintar.
Akhirnya, kejayaan mencapai aspirasi sifar bersih menjelang 2050 bukan hanya bergantung kepada seberapa pantas kita membangunkan tenaga bersih, tetapi juga sejauh mana kita mampu melindungi kebolehpercayaan sistem tenaga tersebut.
Langit yang bersih bukan lagi sekadar keperluan kesihatan dan kelestarian alam sekitar. Ia kini menjadi prasyarat strategik kepada keselamatan tenaga, daya saing ekonomi dan masa depan pembangunan rendah karbon negara.
Maklumat penulis:
Dekan, Fakulti Teknologi dan Kejuruteraan Elektrik, Universiti Teknikal Malaysia Melaka (UTeM), Profesor Madya Ts Dr Mohamad Fani Sulaima
Penolong Naib Canselor Strategik dan kelestarian Global, UTeM, Profesor Ir Dr Musthafah Mohd Tahir
Berbakat dalam bidang penulisan? Apa kata anda sumbangkan hasil karya ke e-mel sinarbestari@sinarharian.com.my
